افزایش حقوق پلکانی معکوس و چالش عدالت بیمه ای

افزایش حقوق پلکانی معکوس با دامنه ۲۱ تا ۴۳ درصد در بودجه سال آینده، واکنش بازنشستگان را برانگیخته و بحث عدالت بیمه ای را داغ کرده است.

وقتی عدد افزایش حقوق اعلام شد، بسیاری از بازنشستگان قبل از آنکه خوشحال شوند، ماشین حساب دست گرفتند. «افزایش حقوق پلکانی معکوس» در لایحه بودجه سال آینده با دامنه ۲۱ تا ۴۳ درصد، حالا به یکی از بحث برانگیزترین موضوعات اقتصادی و معیشتی تبدیل شده است؛ سیاستی که قرار است از حداقل بگیران حمایت کند اما منتقدان می گویند ممکن است به هم سطح سازی رو به پایین منجر شود.
در این مدل، حداقل بگیران بیشترین درصد رشد را می گیرند و هرچه پایه حقوق بالاتر باشد، درصد افزایش کمتر می شود. همین سازوکار، نقطه آغاز جدال میان عدالت توزیعی و عدالت بیمه ای شده است.

سازوکار افزایش حقوق پلکانی معکوس چگونه عمل می کند؟
در مدل افزایش حقوق پلکانی معکوس، درصد رشد برای سطوح پایین تر بیشتر در نظر گرفته می شود. به عنوان نمونه، اگر حداقل مستمری ۱۸ میلیون تومان باشد و ۴۳ درصد افزایش یابد، دریافتی به حدود ۲۵.۷ میلیون تومان می رسد. در مقابل، مستمری ۲۵ میلیونی با افزایش ۲۱ درصدی، به حدود ۳۰.۲۵ میلیون تومان خواهد رسید.
در ظاهر، این الگو به نفع حداقل بگیران است و فاصله ریالی را کاهش می دهد. اما منتقدان معتقدند کاهش تدریجی فاصله میان سطوح مختلف، می تواند انگیزه بیمه پردازی بلندمدت و پرداخت حق بیمه بیشتر را تضعیف کند؛ زیرا تناسب میان آورده و دریافتی نهایی کم رنگ تر می شود.

چرا بازنشستگان از عدالت بیمه ای سخن می گویند؟
فعالان صنفی بازنشستگان تاکید دارند که فلسفه بیمه پردازی بر پایه تناسب میان سنوات، میزان حق بیمه پرداختی و مستمری نهایی شکل گرفته است. به باور آنان، اگر این نسبت دچار خدشه شود، اعتماد به نظام بازنشستگی نیز آسیب می بیند.
از نگاه منتقدان، همسان سازی یا حمایت از حداقل بگیران نباید به معنای نزدیک کردن همه سطوح به کف دریافتی باشد. آنان پیشنهاد می کنند حمایت از دهک های پایین می تواند از مسیرهایی مانند کالابرگ، یارانه هدفمند یا پوشش درمانی گسترده تر انجام شود، بدون آنکه درصد افزایش سایر سطوح کاهش یابد.

استدلال موافقان این سیاست چیست؟
در مقابل، مدافعان افزایش حقوق پلکانی معکوس در بدنه تصمیم سازی اقتصادی بر این باورند که شکاف درآمدی میان حداقل بگیران و سایر سطوح در سال های اخیر افزایش یافته است. به گفته آنان، اگر درصد افزایش برای همه یکسان باشد، عملا حقوق های بالاتر سود بیشتری می برند و فاصله طبقاتی عمیق تر می شود.
در شرایط تورمی، تمرکز بر دهک های پایین تر به عنوان اولویت عدالت اجتماعی مطرح می شود. با این حال، منتقدان پاسخ می دهند که عدالت توزیعی نباید به قیمت تضعیف عدالت بیمه ای و بی انگیزگی بیمه پردازان تمام شود.

خط فقر و واقعیت معیشت بازنشستگان چه می گوید؟
برآوردها نشان می دهد خط فقر در برخی کلان شهرها به حدود ۳۰ میلیون تومان رسیده است. در چنین شرایطی، حتی با افزایش ۴۳ درصدی نیز بسیاری از حداقل بگیران همچنان زیر خط فقر باقی می مانند.
از سوی دیگر، میانه بگیران نیز با استمرار این سیاست ممکن است به کف دریافتی نزدیک تر شوند. این وضعیت می تواند به فشرده سازی درآمدی و تضعیف طبقه متوسط بازنشسته منجر شود؛ موضوعی که فعالان صنفی نسبت به آن هشدار می دهند.

پیامدهای بلندمدت برای صندوق های بازنشستگی چیست؟
کارشناسان اقتصادی چند اثر احتمالی را مطرح می کنند. کاهش انگیزه بیمه پردازی در سطوح بالاتر، افزایش بی اعتمادی به پایداری صندوق های بازنشستگی و رشد مطالبه گری صنفی از جمله این پیامدهاست. همچنین فشار بر منابع سازمان تامین اجتماعی ممکن است در سال های آینده تشدید شود.
اگر سیاست افزایش حقوق پلکانی معکوس بدون اصلاحات ساختاری در تامین منابع اجرا شود، چالش پایداری مالی صندوق ها نیز پررنگ تر خواهد شد.

چه راهکارهایی برای ایجاد توازن پیشنهاد می شود؟
برخی پیشنهاد می کنند به جای کاهش درصد افزایش در سطوح بالاتر، ترکیبی از افزایش ثابت ریالی برای همه سطوح به همراه درصد متناسب با تورم اجرا شود. گروهی دیگر بر اجرای واقعی متناسب سازی بر اساس ضریب سنوات و میزان کسورات تاکید دارند.
همچنین حمایت غیرمزدی از حداقل بگیران، مانند بسته های معیشتی یا کاهش هزینه های درمانی، می تواند فشار بر کف بگیران را کاهش دهد بدون آنکه ساختار عدالت بیمه ای آسیب ببیند.

خلاصه خبر در یک نگاه
افزایش حقوق پلکانی معکوس با دامنه ۲۱ تا ۴۳ درصد، واکنش گسترده بازنشستگان را به دنبال داشته است. منتقدان آن را تهدیدی برای عدالت بیمه ای و انگیزه بیمه پردازی می دانند، در حالی که موافقان بر حمایت از حداقل بگیران و عدالت توزیعی تاکید دارند. در شرایط تورمی و نزدیکی بسیاری از مستمری ها به خط فقر، یافتن توازن میان این دو رویکرد به چالش اصلی سیاست گذاران تبدیل شده است.

نوبت شماست
به نظر شما افزایش حقوق پلکانی معکوس می تواند به عدالت نزدیک تر شود یا عدالت بیمه ای را تضعیف می کند؟ دیدگاه و تجربه خود را در بخش نظرات بنویسید و در این گفت و گو مشارکت کنید.